Hoge cortisol: welke symptomen kloppen en welke niet

U bent moe, u slaapt slecht, u bent korter van stof dan vroeger en er zit buikvet bij dat er tien jaar geleden niet zat. U typt die klachten in en komt uit bij één woord: cortisol. Het probleem is dat diezelfde vier klachten ook passen bij een schildklier die traag werkt, bij bloedarmoede, bij de overgang, bij te weinig bewegen en bij gewoon te weinig slaap. Een symptomenlijst die alles verklaart, sluit niets uit.

Deel dit artikel wanneer je denkt dat je er iemand een plezier mee doet:

Waarom die symptomenlijst u niet verder helpt

Zet de lijstjes van de eerste tien zoekresultaten naast elkaar en u ziet steeds dezelfde acht klachten terugkomen. Vermoeidheid. Slecht slapen. Buikvet. Prikkelbaarheid. Zin in zoet. Vaker ziek. Moeite met concentreren. Een opgeblazen gevoel.

Elk van die acht is een echte klacht. Maar geen enkele ervan wijst naar cortisol in het bijzonder. Vermoeidheid is de meest gemelde klacht bij de huisarts en heeft honderden oorzaken. Slecht slapen kan komen door de slaapkamer, door alcohol, door pijn, door zorgen of door de leeftijd. Buikvet neemt bij vrijwel iedereen toe vanaf een jaar of veertig. Prikkelbaar zijn is wat een mens wordt van twee weken slecht slapen.

Zo'n lijst heet in de geneeskunde aspecifiek. Hij bevestigt wat u al vermoedde, en dat voelt goed, maar hij brengt u geen stap dichter bij de oorzaak. Wat u nodig hebt, is het omgekeerde: de tekenen die juist niet bij van alles passen.

De tekenen die wél ergens naar wijzen

In juli 2023 verscheen in het tijdschrift JAMA een overzichtsartikel over het syndroom van Cushing, geschreven door endocrinologen uit München en Portland. Cushing is de aandoening waarbij het lichaam langdurig te veel cortisol maakt of binnenkrijgt. Dat is de echte versie van waar de meeste zoekers bang voor zijn.

De auteurs beschrijven welke verschijnselen daar karakteristiek bij horen, en dat lijstje ziet er wezenlijk anders uit dan het lijstje hierboven. Huidveranderingen staan vooraan: een vol en rood gezicht, blauwe plekken die bij de kleinste aanraking ontstaan, en paarse striemen op de huid. Daarnaast een hoge bloedsuiker, een hoge bloeddruk, en vetophoping op specifieke plekken: in het gezicht, in de nek en rond de organen in de buik.

Ziet u het verschil? De rechterkolom is niet vager dan de linker, hij is scherper. Paarse striemen krijgt u niet van een drukke maand. Dat is precies waarom een arts daarnaar kijkt en niet naar hoe moe u zich voelt.

De oorzaak die het vaakst over het hoofd wordt gezien

Hier staat iets in de JAMA-review dat u op vrijwel geen enkele Nederlandse pagina over dit onderwerp terugvindt. De meest voorkomende oorzaak van het syndroom van Cushing is niet een gezwel. Het is het gebruik van corticosteroïden als medicijn.

De auteurs schrijven dat het onderzoek bij een vermoeden van Cushing daarom altijd begint met één vraag: gebruikt deze persoon steroïden? Prednison bij reuma of longklachten, sterke corticosteroïdzalf bij eczeem, injecties in een gewricht, een puffer bij astma. Al die middelen brengen cortisolachtige stoffen in het lichaam.

Wie dus al maanden een corticosteroïd gebruikt en klachten krijgt die in de rechterkolom hierboven passen, heeft een concreet gesprek te voeren met de voorschrijvend arts. Dat gesprek is zinvoller dan welk supplement dan ook. En let op: stoppen doet u nooit op eigen houtje, want dat kan bij deze middelen juist gevaarlijk zijn.

Bij langdurige stress is cortisol vaak niet hoog, maar vlak

Dit is het deel waar de meeste artikelen de plank misslaan. Er wordt geschreven alsof stress één richting op werkt: hoe zwaarder het leven, hoe hoger het cortisol. Het onderzoek laat iets ingewikkelders zien.

Onderzoekers in Taiwan volgden eenenveertig verpleegkundigen die in wisselende diensten werkten. De deelneemsters namen thuis drie dagen achter elkaar speeksel af: één monster meteen bij het wakker worden en één een half uur later. Dat verschil tussen die twee monsters is de ochtendstijging, in de literatuur de cortisol awakening response genoemd.

De nachtdienstverpleegkundigen rapporteerden op een stressvragenlijst duidelijk meer belasting dan hun collega's in de dag- en avonddienst. Hun ochtendstijging was niet hoger. Die was significant lager. Ook het cortisolniveau een half uur na het ontwaken lag bij hen lager dan bij beide andere groepen.

Met andere woorden: bij mensen die het zwaarst belast waren, was de ochtendpiek juist afgeplat. Wie dus uitgaat van het idee dat zijn klachten door een te hoge cortisol komen, kan er net zo goed volledig naast zitten, en dan de andere kant op.

Waarom die ochtendstijging er überhaupt is, weten onderzoekers nog altijd niet precies. In een overzichtsartikel uit 2020 schrijven twee psychologen van de University of Westminster dat de ochtendstijging het meest uitgesproken en het meest dynamische onderdeel van het hele dagritme is, met een eigen regeling die losstaat van de rest, en dat de functie ervan slecht begrepen blijft.

Eén ding is wel duidelijk geworden. In een studie uit 2024 werd bij deelnemers dertig dagen lang elke ochtend speeksel afgenomen en elke avond gevraagd hoe belastend zij de volgende dag verwachtten. Hoe zwaarder de verwachte dag, hoe hoger het cortisol de volgende ochtend. De ochtendstijging lijkt dus eerder een voorbereiding op wat komt dan een optelsom van wat achter u ligt.

Bijnieruitputting bestaat niet

Als u zoekt op hoge cortisol, komt u vroeg of laat het woord bijnieruitputting tegen. Het verhaal klinkt logisch: uw bijnieren maken jarenlang te veel cortisol, raken uitgeput, en daarna maken ze te weinig. Vandaar de vermoeidheid.

Het is nooit aangetoond. In 2016 publiceerden twee endocrinologen van de Universidade Federal de São Paulo een systematische review met precies deze vraag. Zij doorzochten PubMed, MEDLINE en Cochrane, kwamen op 3.470 artikelen, en hielden er 58 over die aan de criteria voldeden: drieëndertig bij gezonde mensen en vijfentwintig bij mensen met klachten.

Hun bevinding was dat de resultaten elkaar systematisch tegenspraken, ongeacht hoe goed de gebruikte test was. Ze noemen als problemen onder meer de zwakke manier waarop vermoeidheid werd gemeten en het gebruik van meetmethoden die door endocrinologen niet worden onderschreven. De conclusie van het artikel staat in de titel: bijnieruitputting bestaat niet.

Kunt u het zelf laten meten?

U kunt tegenwoordig online een cortisoltest bestellen: een buisje voor speeksel, soms een bloedprikje, een uitslag per e-mail. De vraag is wat die uitslag waard is.

In 2017 verscheen in Annals of Clinical Biochemistry een overzicht van drie Britse klinisch chemici over precies deze vraag. Hun bevindingen zijn nuchter en ze staan zelden in de begeleidende brief bij een thuistest.

Om te beginnen: van al het cortisol in uw bloed is slechts ongeveer tien procent ongebonden en daarmee biologisch actief. De rest zit vast aan transporteiwitten. Een gewone bloedtest meet het totaal, en die uitslag kan misleidend zijn bij iedereen wiens eiwitgehalte afwijkt, bijvoorbeeld bij gebruik van de pil.

Daarnaast schrijven de auteurs dat de veelgebruikte geautomatiseerde immunoassays te weinig specifiek zijn en onderling flinke verschillen laten zien. En over speeksel, de methode van vrijwel alle thuistests, zijn ze het duidelijkst: speekselcortisol weerspiegelt inderdaad het vrije cortisol in het bloed, maar het gebruik ervan wordt beperkt doordat er geen enkele algemeen gevalideerde referentiewaarde bestaat en de tests slecht gestandaardiseerd zijn.

Ook de haartest, die de laatste jaren populair werd als maat voor chronische stress, is minder overtuigend dan hij oogt. Een meta-analyse uit 2023 over negen onderzoeken vond wel een verband tussen langdurige stress en de cortisolconcentratie in haar, maar het was een zwak verband. De gebundelde correlatie kwam uit op 0,09, met een betrouwbaarheidsinterval van 0,03 tot 0,16. Statistisch bestaat het. Over één individu zegt het weinig.

En het buikvet dan?

Van alle klachten in de lijst is buikvet degene waar het verband met cortisol het best onderbouwd is. Alleen niet op de manier waarop het meestal wordt gebracht.

Turkse onderzoekers volgden mensen bij wie toevallig een goedaardig knobbeltje op de bijnier was gevonden. Bij een deel van hen maakte dat knobbeltje zelfstandig wat extra cortisol aan, te weinig voor de diagnose Cushing maar meetbaar meer dan normaal. Na gemiddeld bijna drie jaar was bij die groep het buikvet rond de organen significant toegenomen. Bij de mensen met een knobbeltje dat géén hormoon maakte, veranderde er niets.

Dat laat zien dat het verband echt is. Het laat ook zien onder welke voorwaarde: er moest daadwerkelijk meetbaar meer cortisol worden aangemaakt, jaren achtereen.

In een groot fysiologisch overzichtsartikel over buikvet uit Physiological Reviews wordt cortisol genoemd als een van de mechanismen die verklaren waarom vet zich bij gewichtstoename juist rond de organen in de buik ophoopt. Maar het staat daar in een rij naast geslachtshormonen, groeihormoon, endocannabinoïden en fructose in de voeding, en naast leeftijd, geslacht, genetische aanleg en etniciteit.

Kortom: cortisol is één van de draaiknoppen aan de buikvetmachine, niet de hoofdschakelaar. Wie zijn buikomvang wil terugbrengen, heeft meer aan slaap, beweging en een negatieve energiebalans dan aan een middel dat belooft cortisol te verlagen.

Wanneer u wél naar de huisarts gaat

Deze pagina is geschreven om u gerust te stellen waar dat kan en alert te maken waar dat moet. Dit is het tweede deel.

De eerder genoemde meta-analyse over de diagnose van Cushing is hier relevant. Onderzoekers verzamelden gegevens van 5.367 patiënten uit 44 studies en berekenden hoeveel tijd er zat tussen de eerste klachten en de diagnose. Gemiddeld was dat vierendertig maanden. Bij de hypofysevorm liep dat op tot achtendertig maanden. Bijna drie jaar dus, en dat cijfer was niet verbeterd ten opzichte van vóór 2000.

De reden die de auteurs geven, is dezelfde reden waarom deze pagina bestaat: de klachten lijken op die van veelvoorkomende aandoeningen zoals overgewicht, botontkalking, het metabool syndroom en somberheid. Daardoor wordt er lang niet aan gedacht.

Wat supplementen hier wel en niet kunnen

Hier hoort u van ons hetzelfde als op onze pagina over cortisol verlagen, want het antwoord verandert niet omdat de zoekterm verandert.

Geen enkel voedingssupplement mag in Europa de claim voeren dat het cortisol verlaagt. Die claim staat niet op de Europese lijst met toegestane gezondheidsclaims, en er is geen enkel product dat hem waar kan maken, het onze niet uitgezonderd.

Wat wél kan, is ondersteuning bij spanning en vermoeidheid. Onze Turbo Magnesium bevat 250 milligram elementair magnesium en 10 milligram vitamine B6 in de actieve P5P-vorm. In het grootste onderzoek op dit gebied kregen 264 volwassenen met een laag magnesiumgehalte en veel ervaren stress acht weken lang 300 milligram magnesium, al dan niet met 30 milligram vitamine B6. De stressscore daalde met ruim veertig procent.

Onze dosering is 83 procent van de magnesiumdosering uit die studie en een derde van de B6. Dat is wat er in zit, en dat zeggen wij liever zelf dan dat u het zelf moet uitrekenen. Bij die studie ging het bovendien om ervaren stress, niet om cortisol, en om mensen die magnesium tekortkwamen.

Zoekt u de volledige uitleg over wat slaap, cafeïne, alcohol en timing met uw cortisol doen, dan staat die in onze gids cortisol verlagen. Daar staan ook de gerandomiseerde onderzoeken naar ashwagandha en l-theanine, met de doseringen erbij.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de symptomen van een te hoge cortisol?

De klachten die u overal ziet staan, zoals vermoeidheid, slecht slapen, buikvet, prikkelbaarheid en zin in zoet, zijn aspecifiek en passen net zo goed bij tientallen andere oorzaken. De verschijnselen die volgens de JAMA-overzichtsstudie uit 2023 wél kenmerkend zijn voor echt verhoogde cortisol zijn scherper: paarse striemen op de huid, blauwe plekken bij de minste aanraking, een vol en rood gezicht, vetophoping in het gezicht en in de nek, en een hoge bloedsuiker en hoge bloeddruk samen.

Hoe weet ik of mijn cortisol te hoog is?

Aan uw klachten alleen niet. Dat moet via de tests waar de richtlijn om vraagt, namelijk cortisol in de 24-uurs urine, speeksel laat op de avond, of een dexamethasontest waarbij wordt gekeken of het cortisol de ochtend na een avonddosis onderdrukt wordt. Het onderzoek begint bij een arts altijd met de vraag of u corticosteroïden gebruikt, want dat is de meest voorkomende oorzaak.

Kan ik mijn cortisol thuis laten testen?

U kunt zo'n test bestellen, maar de uitslag zegt minder dan hij lijkt te zeggen. Volgens een overzicht in Annals of Clinical Biochemistry is slechts ongeveer tien procent van het cortisol in bloed ongebonden en actief, zijn de gangbare geautomatiseerde tests weinig specifiek en verschillen ze onderling flink, en bestaat er voor speekselcortisol geen enkele algemeen gevalideerde referentiewaarde.

Bestaat bijnieruitputting?

Nee. Een systematische review uit 2016 doorzocht 3.470 artikelen en hield er 58 over die aan de criteria voldeden. De resultaten spraken elkaar systematisch tegen, ongeacht de kwaliteit van de gebruikte test. De conclusie van de auteurs was dat er geen enkele onderbouwing is voor bijnieruitputting als medische aandoening.

Geeft hoge cortisol buikvet?

Bij echt verhoogde cortisol wel. In een Turks onderzoek nam bij mensen met een bijnierknobbeltje dat zelfstandig cortisol aanmaakte het vet rond de organen na gemiddeld bijna drie jaar significant toe, terwijl er bij mensen met een niet-hormoonproducerend knobbeltje niets veranderde. Bij gewone buikomvang is cortisol één van vele factoren, naast leeftijd, geslacht, aanleg, geslachtshormonen en de energiebalans.

Hoe vaak komt het syndroom van Cushing voor?

De vorm waarbij het lichaam zelf te veel cortisol aanmaakt, treft twee tot acht mensen per miljoen inwoners per jaar. In zestig tot zeventig procent van die gevallen zit de oorzaak in een goedaardig gezwelletje in de hypofyse. De meest voorkomende oorzaak van het syndroom als geheel is echter het gebruik van corticosteroïden als medicijn.

Kan cortisol bij langdurige stress ook juist te laag zijn?

Ja, en dat wordt vaak over het hoofd gezien. In een onderzoek onder eenenveertig verpleegkundigen hadden de vrouwen in de nachtdienst de hoogste stressscores, maar hun cortisolstijging in het half uur na het ontwaken was juist significant lager dan bij hun collega's in de dag- en avonddienst. Langdurige belasting kan het dagritme afvlakken in plaats van het omhoog duwen.

Welk supplement helpt bij hoge cortisol?

Geen enkel supplement mag in Europa claimen dat het cortisol verlaagt; die claim bestaat niet op de toegestane lijst. Wat wel kan, is ondersteuning bij spanning. In een onderzoek met 264 volwassenen die weinig magnesium binnenkregen en veel stress ervoeren, daalde de stressscore na acht weken met ruim veertig procent bij 300 milligram magnesium per dag. Onze Turbo Magnesium bevat 250 milligram, en dat verschil melden wij erbij.

Deel dit artikel wanneer je denkt dat je er iemand een plezier mee doet:

Bronnen

1. Reincke M, Fleseriu M. Cushing Syndrome: A Review. JAMA. 2023;330(2):170–181. Via PubMed. doi.org/10.1001/jama.2023.11305
2. Cadegiani FA, Kater CE. Adrenal fatigue does not exist: a systematic review. BMC Endocrine Disorders. 2016;16:48. Via PubMed. doi.org/10.1186/s12902-016-0128-4
3. Rubinstein G, Osswald A, Hoster E, et al. Time to Diagnosis in Cushing's Syndrome: A Meta-Analysis Based on 5367 Patients. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2020;105(3). Via PubMed. doi.org/10.1210/clinem/dgz136
4. El-Farhan N, Rees DA, Evans C. Measuring cortisol in serum, urine and saliva – are our assays good enough? Annals of Clinical Biochemistry. 2017;54(3):308–322. Via PubMed. doi.org/10.1177/0004563216687335
5. Lin YH, Jen HJ, Lin YK, Seo JD, Chang WP. Cortisol Awakening Response and Stress in Female Nurses on Monthly Shift Rotations: A Longitudinal Study. BioMed Research International. 2022;2022:9506583. Via PubMed. doi.org/10.1155/2022/9506583
6. Law R, Clow A. Stress, the cortisol awakening response and cognitive function. International Review of Neurobiology. 2020;150:187–217. Via PubMed. doi.org/10.1016/bs.irn.2020.01.001
7. Seizer L. Anticipated stress predicts the cortisol awakening response: An intensive longitudinal pilot study. Biological Psychology. 2024;192:108852. Via PubMed. doi.org/10.1016/j.biopsycho.2024.108852
8. Li Y, Jia W, Yan N, et al. Associations between chronic stress and hair cortisol in children: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders. 2023;329:438–447. Via PubMed. doi.org/10.1016/j.jad.2023.02.123
9. Yener S, Baris M, Peker A, Demir O, Ozgen B, Secil M. Autonomous cortisol secretion in adrenal incidentalomas and increased visceral fat accumulation during follow-up. Clinical Endocrinology. 2017;87(5):425–432. Via PubMed. doi.org/10.1111/cen.13408
10. Tchernof A, Després JP. Pathophysiology of human visceral obesity: an update. Physiological Reviews. 2013;93(1):359–404. Via PubMed. doi.org/10.1152/physrev.00033.2011

Deze pagina is informatief bedoeld en vervangt geen medisch advies. Gebruikt u medicijnen of hebt u een aandoening, overleg dan met uw arts of apotheker voordat u een supplement gebruikt.